Giải pháp kiến trúc giữ gìn và phát huy giá trị nghề thêu ren tại làng Văn Lâm, Ninh Bình (phục vụ du lịch văn hóa)

1. Đặt vấn đề

Nghề thêu ren truyền thống tại làng Văn Lâm (xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình) không chỉ là một hoạt động sản xuất đơn thuần mà còn là một phần tinh hoa văn hóa, nghệ thuật dân gian Việt Nam. Qua hàng trăm năm tồn tại, nghề thêu ren Văn Lâm đã góp phần hình thành nên bản sắc văn hóa riêng biệt cho địa phương, đặc biệt gắn liền với quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới.

Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình hiện đại hóa, công nghiệp hóa và biến đổi nhu cầu thị trường, nghề thêu ren đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Theo báo cáo từ các phương tiện truyền thông như Báo Nhân Dân, Báo Ninh Bình, số lượng thợ thêu ở Văn Lâm đã giảm mạnh từ 600-700 người vào thời kỳ hưng thịnh chỉ còn khoảng 200 người hiện nay, phần lớn là lao động cao tuổi. Lớp trẻ ít mặn mà với nghề do thu nhập bấp bênh và thiếu môi trường làm việc phù hợp.

Không gian làng nghề cũng đang dần mai một do quá trình đô thị hóa tự phát, nhiều ngôi nhà cổ, xưởng thêu truyền thống bị thay thế bởi các công trình hiện đại không phù hợp với cảnh quan di sản. Nếu không có những giải pháp cụ thể nhằm tổ chức lại không gian kiến trúc làng nghề và tích cực gắn kết với phát triển du lịch văn hóa, nguy cơ thất truyền nghề thêu ren - một phần di sản quý báu của Ninh Bình - là rất lớn.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu và đề xuất giải pháp kiến trúc giữ gìn và phát huy giá trị nghề thêu ren tại làng Văn Lâm phục vụ du lịch văn hóa là nhiệm vụ cấp thiết, không chỉ nhằm khôi phục sinh khí cho làng nghề mà còn góp phần bảo vệ bản sắc văn hóa địa phương, phát triển kinh tế bền vững gắn với bảo tồn di sản. Đây cũng là bước đi cần thiết để hiện thực hóa định hướng phát triển du lịch cộng đồng và du lịch di sản mà tỉnh Ninh Bình đang tập trung đẩy mạnh trong giai đoạn hiện nay.

2. Thực trạng vấn đề nghiên cứu

 

Hình 1. Bản đồ định vị tuyến đường trong khu vực (Nguồn: NNC)

Tam Cốc - Bích Động có mật độ công trình xây dựng trung bình, tập trung chủ yếu quanh các hồ nước và tuyến du lịch chính. Không gian rỗng lớn được tạo bởi hệ thống mặt nước và các núi đá vôi, giúp duy trì cảnh quan sinh thái hài hòa. Riêng khu vực làng Văn Lâm có mật độ xây dựng cao hơn, tập trung trong khu nhà ở và các xưởng thêu ren truyền thống.

Về hệ thống giao thông, tuyến du lịch chính (màu hồng trên sơ đồ) khởi đầu từ bến Tam Cốc, đi qua các di tích lịch sử và làng nghề, đồng thời gắn kết với hệ thống sông hồ, thuận lợi cho du lịch đường thủy. Hoạt động nổi bật tại khu vực là chèo thuyền tham quan. Trong khi đó, nghề thêu ren, từng rất thịnh vượng, đang dần mai một. Hiện nay, đa số người dân chuyển sang làm dịch vụ du lịch, chỉ còn vài xưởng nhỏ duy trì nghề truyền thống.

Tuyến đường tiếp cận chính tới làng nghề dài khoảng 670m, bắt đầu từ trục lớn của khu Tam Cốc, đi sâu vào làng Văn Lâm qua các xưởng thêu và điểm trưng bày sản phẩm. Tuyến đường này được tổ chức hợp lý, giúp du khách tránh khỏi các khu dịch vụ hiện đại đông đúc để tiếp cận trực tiếp không gian làng nghề truyền thống. Vị trí làng Văn Lâm khá thuận lợi, nằm gần khu du lịch Tam Cốc - Bích Động, có cảnh quan đẹp với hồ nước, cây xanh tự nhiên, phù hợp cho các loại hình du lịch xanh như đi bộ, xe đạp, xe điện. Ngoài ra, làng còn gần bãi đỗ xe lớn, thuận tiện cho việc tổ chức tour tuyến.

Về kiến trúc, làng Văn Lâm có đặc điểm nổi bật là sự kết hợp giữa nhà ở truyền thống và các xưởng thêu phục vụ du lịch. Các công trình văn hóa trong làng như đình làng, đền thờ tổ nghề đang được xây dựng lại sau khi đền cũ bị phá dỡ.

 

Hiện tại, chỉ khoảng 10% dân số làng Văn Lâm còn duy trì nghề thêu ren. Các xưởng lớn còn hoạt động chủ yếu là ThaiLien Handmade, Embroidery Workshop và Minh Trang Handmade. Một số nghệ nhân tiêu biểu của làng như ông Vũ Thành Luân, cụ Chu Quốc Động, bà Đinh Thị Nguyên và ông Chu Đức Trường vẫn đang nỗ lực duy trì nghề truyền thống. Các hộ làm nghề rải rác dọc tuyến đường chính của làng, tạo nên tiềm năng trở thành hạt nhân bảo tồn và phát triển nghề thêu ren nếu có sự hỗ trợ chính sách phù hợp trong tương lai.

Hình 2 Vị trí các hộ, xưởng còn làm nghề. (Nguồn: NNC)

3. Cơ sở nghiên cứu

- Luật Di sản văn hóa 2001, số 28/2001/QH10

- Luật Xây dựng 2014, số 50/2014/QH13

- Luật Kiến trúc (2019), Luật Kiến trúc số 40/2019/QH14, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

- Trịnh Ngọc Ánh. (2023). Tổ chức không gian sản xuất làng nghề thêu ren truyền thống Văn Lâm, Ninh Hải – Hoa Lư – Ninh Bình (Luận văn Thạc sĩ Kiến trúc). Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, Hà Nội.

Lý thuyết về quy hoạch bảo tồn không gian kiến trúc làng nghề truyền thống, lý thuyết tổ chức không gian sản xuất và cảnh quan trong môi trường nông thôn; Cơ sở thực tiễn: Tham khảo kinh nghiệm từ làng thêu ren Burano (Italy), Lefkara (Cyprus), Honiton (Anh) và các làng nghề trong nước như Quất Động, Đông Cứu, Thanh Hà… Kết hợp khảo sát hiện trạng, phỏng vấn nghệ nhân, doanh nghiệp đang hoạt động tại Văn Lâm.

4. Giải pháp nghiên cứu

- Giải pháp tổ chức không gian kiến trúc đền thờ Tổ nghề kết hợp không gian hiệp hội làng nghề thêu Văn Lâm

 

Hình 3 Định hướng tổ chức không gian hiệp hội (Nguồn: NNC)

- Mô hình tổ chức không gian cho từng công đoạn thêu (ứng dụng cho các hộ liên kết sản xuất)

 

Hình 4 Quy trình thêu ren Văn Lâm (Nguồn: NNC)

- Giải pháp thiết kế không gian nhà đầu mối sản xuất

    

Hình 5 Phối cảnh tổng thể phương án 1&2 (Nguồn: NNC)

5. Kết luận - Kiến nghị

- Kết luận: Đề tài "Giải pháp kiến trúc giữ gìn và phát huy giá trị nghề thêu ren tại làng Văn Lâm, Ninh Bình (phục vụ du lịch văn hóa)" đã tiếp cận toàn diện từ nghiên cứu lịch sử, phân tích hiện trạng đến đề xuất những giải pháp thiết thực cho tương lai của làng nghề. Thông qua quá trình khảo sát và phân tích, có thể nhận thấy rằng nghề thêu Văn Lâm không chỉ đơn thuần là hoạt động sản xuất thủ công, mà còn là một phần cốt lõi trong đời sống văn hóa, tâm linh và bản sắc cộng đồng địa phương. Giá trị của nghề thêu được thể hiện không chỉ qua kỹ thuật tinh xảo, sự sáng tạo trong mẫu mã mà còn qua cách nghề này gắn bó chặt chẽ với không gian làng quê truyền thống. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa và phát triển du lịch, làng nghề đang đứng trước những thách thức lớn: nguy cơ mai một kỹ năng truyền thống, sự thiếu hụt lớp thợ trẻ kế thừa và áp lực thương mại hóa sản phẩm. Những thay đổi về mô hình sản xuất – từ quy mô hộ gia đình truyền thống sang các xưởng nhỏ lẻ – cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về tổ chức không gian sản xuất, sinh hoạt và giới thiệu sản phẩm một cách hợp lý hơn. Do đó, đề tài đã xác định rõ định hướng phát triển trong tương lai: bảo tồn tinh hoa nghề thêu truyền thống đồng thời phát huy giá trị bằng cách gắn kết với hoạt động du lịch văn hóa. Trên cơ sở đó, giải pháp kiến trúc được đưa ra nhằm tổ chức ba loại hình không gian – không gian sản xuất đơn lẻ tại hộ gia đình, không gian cộng đồng phục vụ sinh hoạt chung và không gian đầu mối kết nối du lịch – là một hướng tiếp cận bền vững, vừa gìn giữ, vừa làm mới làng nghề trong nhịp sống đương đại.

- Kiến nghị: Để những định hướng và giải pháp kiến trúc đề xuất trong nghiên cứu có thể được áp dụng hiệu quả vào thực tiễn, cần có sự phối hợp đồng bộ từ nhiều phía. Trước hết, về phía chính quyền địa phương, cần nhanh chóng triển khai các chính sách hỗ trợ cụ thể nhằm quy hoạch lại không gian làng nghề theo hướng vừa bảo tồn không gian truyền thống, vừa thích ứng với nhu cầu sản xuất, sinh hoạt và kinh doanh mới. Việc đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, tạo quỹ đất cho không gian công cộng, showroom trưng bày và bán sản phẩm ngay tại khu vực du lịch trung tâm như Tam Cốc là cực kỳ cần thiết. Đồng thời, nên tổ chức các chương trình đào tạo, truyền dạy nghề bài bản cho thế hệ trẻ nhằm duy trì sự sống bền vững của nghề thêu trong cộng đồng. Đối với bản thân nghệ nhân và người dân địa phương, việc nâng cao ý thức gìn giữ nghề truyền thống đi đôi với sáng tạo, đổi mới mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm thêu để đáp ứng nhu cầu thị trường du lịch là điều không thể thiếu. Cộng đồng cần chủ động tham gia vào các mô hình sản xuất gắn kết với du lịch trải nghiệm, từ đó vừa có thêm nguồn thu nhập, vừa quảng bá hình ảnh làng nghề. Về phía các nhà đầu tư và doanh nghiệp du lịch, cần thiết lập những mối liên kết chặt chẽ với làng nghề, không chỉ dừng lại ở khâu tiêu thụ sản phẩm mà còn phát triển các chương trình trải nghiệm thực tế nghề thêu ngay tại địa phương, đưa Văn Lâm thành một điểm đến du lịch văn hóa đặc sắc. Cuối cùng, về phương diện quy hoạch và thiết kế kiến trúc, cần thận trọng trong việc lựa chọn vật liệu, hình thức kiến trúc sao cho vừa tôn trọng ngôn ngữ truyền thống của làng quê Bắc Bộ, vừa đảm bảo công năng hiện đại, thuận tiện cho hoạt động sản xuất và giao lưu văn hóa. Kiến trúc đóng vai trò như một cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp nghề thêu Văn Lâm không chỉ được bảo tồn mà còn được hồi sinh mạnh mẽ trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam (n.d.), “Bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống một cách bền vững”, Tạp chí Cộng sản, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/hoat-ong-cua-lanh-ao-ang-nha-nuoc/-/2018/28470/bao-ton-va-phat-trien-lang-nghe-truyen-thong-mot-cach-ben-vung.aspx.

2. Dân Việt (2024), “Một làng nghề thêu ren ở Ninh Bình tiếng lành lan xa tới các nước châu Âu”, Báo Dân Việt, https://danviet.vn/mot-lang-nghe-theu-ren-o-ninh-binh-tieng-lanh-lan-xa-toi-cac-nuoc-chau-au-20240721191227076.htm.

3. GS. Hoàng Đạo Kính (n.d.), Văn hóa & Kiến trúc, Tạp chí Kiến trúc, https://www.tapchikientruc.com.vn/dien-dan/gioi-thieu-sach-qvan-hoa-kien-trucq-cua-tac-gia-gs-hoang-dao-kinh.html.

4. Làng nghề Việt. Làng thêu tay truyền thống Bình Lãng. Truy cập từ: https://langngheviet.com.vn/lang-theu-tay-truyen-thong-binh-lang-21298.html

5. Lê Văn. Khái niệm về không gian kiến trúc và các thuật ngữ liên quan. Truy cập từ: https://levan.vn/khai-niem-ve-khong-gian-kien-truc-va-cac-thuat-ngu-lien-quan/

6. Luật Di sản Văn hóa (2001), 28/2001/QH10, Thư viện Pháp luật, https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Tai-nguyen-Moi-truong/Luat-di-san-van-hoa-2001-28-2001-QH10-47926.aspx.

7. Luật Di sản văn hóa (2001), Luật Di sản văn hóa số 28/2001/QH10, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

8. Luật Kiến trúc (2019), Luật Kiến trúc số 40/2019/QH14, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

9. Luật Quy hoạch (2017), Luật Quy hoạch số 21/2017/QH14, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

10. Luật Xây dựng (2014), Luật Xây dựng số 50/2014/QH13, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội.

11.        LV Travel (n.d.), “Van Lam Lace Embroidery Craft Village - Keeping Vietnamese Soul in Every Stitch”, LV Travel, https://lvtravel.vn/travel-news/van-lam-lace-embroidery-craft-village-keeping-vietnamese-soul-in-every-stitch-ct70.html.

12.        MIA.vn. Cẩm nang du lịch: Làng nghề thêu ren Văn Lâm – Lưu giữ hồn Việt trong từng đường kim mũi chỉ. Truy cập từ: https://mia.vn/cam-nang-du-lich/lang-nghe-theu-ren-van-lam-luu-giu-hon-viet-trong-tung-duong-kim-mui-chi-3173

13.        Quách Thị Hương (n.d.), Luận văn thạc sĩ Quản lý văn hóa, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.

14.        Quách Thị Hương. Bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề thêu ren Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình (Luận văn thạc sĩ).

15.        Tạp chí Kiến trúc (n.d.), “Cái nôi của nghề thêu truyền thống làng Quất Động”, Tạp chí Kiến trúc, https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/cai-noi-cua-nghe-theu-truyen-thong-lang-quat-dong.html.