Không gian sinh hoạt công cộng cho người cao tuổi tại khu đô thị Dương Nội – Hà Nội

1. Đặt vấn đề

Dân số già hóa nhanh chóng đặt ra nhiều thách thức trong quy hoạch đô thị và thiết kế không gian sinh hoạt công cộng. Ở Việt Nam, hiện có hơn 10 triệu người cao tuổi và con số này dự báo tăng lên khoảng 19 triệu vào năm 2030. Nhóm người cao tuổi có nhu cầu rất lớn về các không gian ngoài trời để tập luyện thể dục, giao lưu xã hội, thư giãn và nâng cao chất lượng sống. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng không gian công cộng phù hợp giúp giảm nguy cơ bệnh tật và cải thiện sức khỏe thể chất, tinh thần cho người cao tuổi.

Tuy nhiên, thực tế tại khu vực nghiên cứu – khu đô thị Dương Nội (bao gồm Công viên Thiên Văn Học, Hà Đông) – còn nhiều hạn chế: không có khu vực chuyên biệt cho người cao tuổi; hệ thống ghế nghỉ, lối đi, thiết bị tập luyện chưa được thiết kế phù hợp; chiếu sáng, biển chỉ dẫn thiếu an toàn; thiếu tiện nghi công cộng như nhà vệ sinh, mái che, không gian giao tiếp; và người cao tuổi dễ bị cô lập với cộng đồng. Từ những thực trạng trên, đề tài có mục tiêu nghiên cứu, đề xuất các giải pháp cải tạo không gian công cộng hiện hữu nhằm tạo môi trường mở, thân thiện, an toàn cho người cao tuổi, giúp họ chủ động tham gia hoạt động, giao lưu và tận hưởng cuộc sống đô thị

2. Thực trạng nghiên cứu.

Thực trạng công viên thiên văn học

Qua khảo sát tại công viên Thiên văn học, nhóm nghiên cứu nhận thấy các không gian công cộng hiện nay chưa đáp ứng nhu cầu đặc thù của người cao tuổi. Các công viên và quảng trường tuy rộng rãi nhưng chưa có nhiều khu vực thiết kế riêng cho người cao tuổi. Ghế nghỉ thiếu phù hợp, ánh sáng chưa đồng đều, biển chỉ dẫn kích thước nhỏ khiến người cao tuổi khó tiếp cận. Hệ thống tiện ích như nhà vệ sinh công cộng và chỗ tránh mưa nắng còn thiếu. Hơn nữa, việc thiếu các hoạt động kết nối các thế hệ dẫn đến nguy cơ xã hội hóa thấp, gây cảm giác cô lập cho người già. Những yếu tố trên không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất – tinh thần của người cao tuổi mà còn làm giảm tính hiệu quả của không gian công cộng.

a) Khả năng tiếp cận và an toàn

– Công viên Thiên văn học có diện tích lớn, các lối đi được thiết kế phẳng theo mô hình quỹ đạo Trái Đất, bề mặt chống trượt, rộng đủ cho xe lăn, có hệ thống chiếu sáng ban đêm rõ ràng, đảm bảo an toàn cho người cao tuổi .

– Tuy nhiên, một số đoạn đường bò cạp, lối dạo rải sỏi (Vườn Ngân Hà) dù có tác dụng mát- xa chân nhưng dễ gây mất thăng bằng với người đi bộ yếu .

b) Hoạt động thể chất

– Các tuyến đi dạo ven hồ Bách Hợp Thủy và quanh quảng trường Bigbang rộng rãi, khuyến khích đi bộ nhẹ nhàng và đạp xe thư giãn .

– Thiếu các trạm tập luyện chuyên biệt (dụng cụ dưỡng sinh, máy tập ngoài trời) gần các khu vực nghỉ ngơi .

c) Không gian giao lưu xã hội và kích thích giác quan

– Khu Vườn Dải Ngân Hà, sân quan sát bên hồ có ghế nghỉ xen kẽ mái che, phù hợp cho trò chuyện, đánh cờ, ngắm cảnh .

– Các mô hình thiên văn (Big Bang, hệ Mặt Trời) cùng hiệu ứng ánh sáng ban đêm kích thích nhận thức và tinh thần, nhưng biển chỉ dẫn hiện có chữ nhỏ, độ tương phản thấp, khó đọc với mắt kém .

3. Cơ sở nghiên cứu.

Cơ sở liên ngành

Đề tài được xây dựng dựa trên quan điểm liên ngành về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi và các tiêu chuẩn quy hoạch thân thiện với người già. Theo định nghĩa, “không gian sinh hoạt công cộng” bao gồm các khu vực mở ngoài trời phục vụ đi bộ, tập dưỡng sinh, nghỉ ngơi, giao lưu hoặc sinh hoạt văn hóa, từ công viên, quảng trường đến lối dạo bộ, sân tập nhỏ, vườn hoa trong khu dân. Các không gian này đóng vai trò quan trọng trong nâng cao chất lượng sống đô thị, hỗ trợ sức khỏe thể chất – tinh thần và tạo điều kiện cho người già giao tiếp xã hội

Cơ sở khoa học

Cơ sở lý thuyết của đề tài tham khảo Luật Người cao tuổi, các quy chuẩn xây dựng tiếp cận người khuyết tật (QCVN 10:2014/BXD) và các nghiên cứu về thành phố thân thiện với người cao tuổi. Người cao tuổi cần không gian an toàn, dễ tiếp cận, yên tĩnh và kích thích nhẹ. Thiết kế cần đáp ứng: Lối đi phẳng, chống trượt, Ghế nghỉ có tay vịn, mái che,Chiếu sáng đủ, bảng chỉ dẫn rõ, Có khu vệ sinh và hỗ trợ y tế Thiết kế lấy con người làm trung tâm: Ưu tiên trải nghiệm người dùng. Thiết kế toàn diện: Dành cho mọi lứa tuổi, đặc biệt người già. Trị liệu thiên nhiên: Cây xanh, nước, ánh sáng tự nhiên giúp phục hồi tinh thần, giảm cô đơn

Cơ sở thực tiễn

Nghiên cứu tham khảo những bài học từ những quốc gia có kinh nghiệm về phát triển đô thị, như Tây Ban Nha, Trung Quốc. Trong đó, những ví dụ tiêu biểu của Trung Quốc được làm cơ sở thực tiễn nhiều nhats do sự tương đồng lớn về văn hoá giữa hai quốc gia Việt Nam-Trung Quốc.

Nghiễn cứu này không chỉ dựa trên tư liệu nước ngoài mà còn trên các nghiên cứu điển hình trong nước và điều kiện khí hậu – văn hóa của Hà Nội. Nghiên cứu cũng phân tích các yếu tố, hành vi sử dụng của người cao tuổi để đề ra chỉ tiêu thiết kế đảm bảo tiện nghi nhiệt và thuận tiện vận động. Qua đó, đề tài góp phần làm rõ yếu tố thiết kế nào nâng cao trải nghiệm và khuyến khích người cao tuổi tham gia hoạt động ngoài trời ở môi trường đô thị.

4. Giải pháp nghiên cứu.

4.1. Giải pháp tổng thể

Nhóm nghiên cứu đưa ra ba giải pháp kiến trúc – cảnh quan chính trên toàn công viên, thể hiện qua bản vẽ mặt bằng và phối cảnh tổng thể .Ngoài ra còn đề suất thêm trang bị những trang thiết bị công cộng phù hợp với người cao tuổi như : ghế ngồi có mái che, vòi lọc nước công cộng.

Tổng quan giải pháp

4.2. Chi tiết giải pháp 

* Bổ sung các thiết bị phục vụ người cao tuổi

Ghế nghỉ có mái che & vòi nước Tay vịn, tựa lưng, mái che rộng bảo vệ khỏi nắng mưa. Khoảng cách giữa các ghế ≤ 20 m, gần lối đi chính và điểm tham quan .

* Giải pháp tạo không gian ở từng khu vực

**Thiết lập Trạm y tế và các tiện ích tại Trạm không gian

Khu vực Trạm Vũ Trụ, với các hoạt động khám phá thiên văn, cần được bổ sung tiện ích như ghế nghỉ, bồn nước và trạm y tế để đảm bảo người cao tuổi vừa tham gia hoạt động vừa duy trì sức khỏe và sự thoải mái.Hình : Thiết lập Trạm y tế và các tiện ích tại Trạm không gian

Thiết lập Trạm y tế và các tiện ích tại Trạm không gian

**Thiết lập bồn trị liệu và trạm y tế tại Vườn Thiên Hà 

Thiết lập bồn trị liệu và trạm y tế tại Vườn Thiên Hà	Một số tiểu cảnh

 Khu vực Vườn Thiên Hà, với không gian yên tĩnh và cảnh quan hài hòa, là nơi lý tưởng để triển khai bồn trị liệu và trạm y tế, nhằm hỗ trợ sức khỏe và mang lại trải nghiệm thư giãn cho người cao tuổi.

 ** Vườn cây trị liệu tại Vườn Vọng LâuVườn cây trị liệu tại Vườn Vọng Lâu 

Vườn cây trị liệu tại Vườn Vọng Lâu	Một số tiểu cảnh

 

Sơ đồ bố trí	Mặt cắt vườn trị liệu

 Khu vực vườn trị liệu dành cho người cao tuổi, với các hoạt động đi bộ, chăm sóc cây và nghỉ ngơi ngoài trời, nhằm tạo ra môi trường hỗ trợ phục hồi sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Vườn cần được bổ sung tiện ích như ghế nghỉ, lối đi an toàn, bồn cây dễ chăm sóc và khu sinh hoạt chung để đảm bảo người cao tuổi vừa vận động nhẹ nhàng vừa cảm thấy thoải mái, thư giãn và được kết nối cộng đồng. 

Nhóm nghiên cứu xuất giải pháp thiết kế không gian công cộng theo mô hình “cảnh quan chữa lành” . Theo đó, không gian dành cho người cao tuổi được tích hợp nhiều cây xanh tạo bóng mát và thảm cỏ, kết hợp với ghế nghỉ có mái che, lối đi thông thoáng, an toàn và thiết bị tập luyện nhẹ phù hợp. Đặc biệt, mô hình “vườn trị liệu” được áp dụng bằng cách bố trí đa dạng cây cối, hoa và khu vực nước chảy êm dịu nhằm kích thích giác quan, mang lại cảm giác thư giãn cho người già, vườn chòi nghỉ ngơi và khu ven nước. Toàn bộ các giải pháp thiết kế đều nhắm tới tăng tính tiếp cận và an toàn , đồng thời kích thích tương tác xã hội thông qua việc tạo ra những điểm nhấn, khu vực giao tiếp, sinh hoạt chung để người cao tuổi có thể tiếp xúc với cộng đồng một cách chủ động.

5. Kết luận – Kiến nghị

5.1. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy không gian công cộng tại khu đô thị Dương Nội và Công viên Thiên Văn Học còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người cao tuổi. Đề tài đã xác định các vấn đề chính gồm:, thiếu chiếu sáng, biển chỉ dẫn khó sử dụng (ảnh hưởng đến an toàn và khả năng tiếp cận); không gian hoạt động còn hạn chế về chức năng và bị phân mảnh (khó đáp ứng nhu cầu vận động, giao lưu); thiếu tiện nghi bảo vệ khỏi thời tiết và các thiết bị hỗ trợ (như mái che, thiết bị tập, nhà vệ sinh); thiếu các hoạt động tương tác cộng đồng (tăng nguy cơ cô lập xã hội); và yếu tố thẩm mỹ, kích thích giác quan chưa được quan tâm đầy đủ. Nghiên cứu đã đề xuất các giải pháp cải tạo thiết kế nhằm giải quyết những vấn đề này, hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường đô thị xanh và thân thiện cho người cao tuổi. Các giải pháp này được đánh giá là khả thi, góp phần cải thiện đáng kể không gian công cộng tại Hà Đông và là cơ sở khoa học cho quy hoạch bền vững, hòa nhập với người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số của Việt Nam

5.2 Kiến nghị

Để triển khai hiệu quả kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả kiến nghị: cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương cần ban hành tiêu chuẩn thiết kế không gian công cộng thân thiện với người cao tuổi và tăng cường đầu tư cải tạo, bảo trì các khu vực đông dân cư như Dương Nội. Đồng thời, tổ chức các chương trình văn hóa – thể thao cộng đồng cho người cao tuổi nhằm nâng cao kết nối xã hội. Về phía Ban quản lý Công viên Thiên Văn Học, nên ưu tiên bố trí ghế nghỉ có tay vịn, tựa lưng và mái che (đặt cách nhau 50–100 m), xây dựng khu trị liệu sinh lý và trạm y tế công cộng tại các khu vực trọng yếu; đồng thời cải thiện hệ thống chiếu sáng, biển chỉ dẫn (cỡ chữ lớn, độ tương phản cao, hỗ trợ chữ nổi/âm thanh) và sử dụng vật liệu bền vững để tăng tuổi thọ công trình. Các đề xuất này không chỉ giúp nâng cao trải nghiệm cho người cao tuổi mà còn đảm bảo yếu tố an toàn, dễ tiếp cận, qua đó hiện thực hóa mục tiêu không gian sinh hoạt chung cho cộng đồng – nơi người già có thể sinh hoạt, vận động và tận hưởng cuộc sống một cách chủ động và an toàn.

Nguồn trích dẫn chính:

Freedman, M. (1999). Prime Time: How baby-boomers will revolutionize retirement and transform America.

Völker, S., & Kistemann, T. (2013). “I’m always entirely happy when I’m here!” Urban blue enhancing human health and well-being in Cologne and Düsseldorf, Germany.

Tổng cục Thống kê (2023). Báo cáo dân số và phát triển bền vững tại Việt Nam.

Le Garden Project (2020). Community Space Design for the Elderly: A Case Study in Hefei, China.

Optimizing Public Spaces for Age-Friendly Living: Renovation Strategies for 1980s Residential

Communities in Hangzhou, China Submission received: 24 August 2024 / Revised: 3 January 2025 / Accepted: 7 January 2025 / Published: 12 January 2025

Freedman, M. (1999). Prime Time: How baby-boomers will revolutionize retirement and transform America. PublicAffairs.

Kendig, H., & Phillipson, C. (2014). Building Age-Friendly Communities: New Approaches to Challenging Health and Social Inequalities. Springer.

Maller, C., Townsend, M., Pryor, A., Brown, P., & St Leger, L. (2009). Healthy nature healthy people: contact with nature as an upstream health promotion intervention for populations. Health Promotion International, 21(1), 45–54.

Völker, S., & Kistemann, T. (2013). “I’m always entirely happy when I’m here!” Urban blue enhancing human health and well-being in Cologne and Düsseldorf, Germany. Social Science & Medicine, 78, 113–124.