Nâng cao hiệu quả sử dụng không gian kiến trúc cảnh quan công viên Bách Thảo Hà Nội

1. Đặt vấn đề

Tính cấp thiết của đề tài: Công viên có ảnh hưởng tích cực cho cộng đồng nhưng chưa có sự kết nối với không gian đô thị xung quanh, cũng như chưa có sự phân chia rõ ràng về không gian, kiến trúc dẫn đến chưa phát huy tối đa hiệu quả sử dụng không gian. Kiến trúc cảnh quan trong công viên bao gồm các công trình kiến trúc, công trình tiện ích,cơ sở hạ tầng... đang thiếu tính định hướng, đồng nhất về thiết kế, do đó không gian công viên không có sự đa dạng, nhàm chán và chưa đáp ứng được nhu cầu của người sử dụng. Các khu vực kinh doanh dịch vụ phục vụ nhu cầu của khách như giải khát, vui chơi… cũng chưa được đầu tư thiết kế hiệu quả và xứng đáng, chưa tạo được tiện nghi đồng bộ về hình ảnh cũng như công năng sử dụng. Ngoài ra sự xuống cấp về cảnh quan, nghèo nàn về dịch vụ, cũng đã ảnh hưởng rất nhiều đến quá trình thu hút và tiếp cận đối với du khách thăm quan đến địa điểm này. Công viên Bách thảo đóng vai trò là lá phổi xanh quý giá của thủ đô, đang đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại và giá trị của nó với người dân Hà Nội. Trên thực tế cũng có nhiều dự án, các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề này. Tuy nhiên cụ thể đánh giá thực trạng cũng như đưa ra các giải pháp để nâng cao hiệu quả sử dụng không gian kiến trúc cảnh quan công viên bách thảo Hà Nội thì chưa có một nghiên cứu cụ thể chi tiết nào. Do đó đề tài nâng cao hiệu quả sử dụng không gian kiến trúc cảnh quan công viên bách thảo Hà Nội là vô cùng cần thiết nhằm định hướng giải pháp tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan, tổng mặt bằng cho công viên bách thảo Hà Nội.

Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu: Phát huy giá trị lịch sử của không gian công viên bách thảo góp phần khai thác không gian công viên bách thảo phục vụ các nhu cầu sinh hoạt của dân cư xung quanh; bổ sung các hoạt động thiết yếu cho dân cư; cải thiện không gian kiến trúc cảnh quan cho công viên bách thảo, đóng góp vào không gian chung của đô thị. Đối tượng nghiên cứu: Không gian kiến trúc và cảnh quan của công viên Bách Thảo

Mục đích nghiên cứu: Đánh giá thực trạng không gian KTCQ trong công viên bách thảo; đề xuất các nguyên tắc nâng cao hiệu quả sử dụng không gian khu vực nghiên cứu; đề xuất các giải pháp tổ chức kiến trúc cảnh quan công viên bách thảo nhằm phát huy giá trị sử dụng.

2. Thực trạng kiến trúc cảnh quan công viên Bách thảo

Thực trạng tổng quan kiến trúc cảnh quan công viên:

Quy hoạch tổng thể:

Tổ chức không gian sử dụng: cây xanh, mặt nước: Hệ thực vật đa dạng, tiêu biểu là các cây đại thụ. Toàn bộ công viên có 2 hồ nước diện tích xấp xỉ 1.65 ha. Đây là hồ nước tự nhiên, được kết nối với đường cống thoát nước của khu vực, do đó nên nguồn cấp nước duy nhất của công viên là từ nước mưa. Dịch vụ tiện ích: ghế ngồi ít ỏi, chất lượng thấp. Dịch vụ tiện ích kém đa dạng. các xe rác đặt trên lối đi bộ gây ô nhiễm cảnh quan, môi trường. Kiến trúc: Quán cà phê trực thuộc công viên, nhà lưu trữ tiêu bản mang hình thức kiến trúc kém nổi bật, cơ sở vật chất thô sơ, lượng người sử dụng thấp. Khu di tích đền núi Nùng thiếu các bảng thông tin chi tiết, cảnh quan chưa thu hút. Các công trình kiến trúc phụ trợ như nhà vệ sinh công cộng, chuồng động vật, sân thể thao… đã cũ kỹ, có dấu hiệu hỏng hóc, tính thẩm mỹ chưa cao. Cơ sở hạ tầng: Hệ thống chiếu sáng đã hỏng hóc phần lớn, kém chất lượng. Hệ thống cấp nước cho 2 hồ nước trong công viên chưa đảm bảo cấp nước đầy đủ đặc biệt vào mùa khô. Hàng rào xung quanh công viên cũ kỹ, hạn chế sự tiếp cận của người dân tới công viên.

3. Cơ sở khoa học trong tổ chức không gian công viên Bách thảo

Cơ sở thực tiễn: Điều kiện tự nhiên khu vực quận Ba Đình: địa lý và địa hình Công viên Bách Thảo: nằm trong khu vực quận Ba Đình,địa hình đa dạng với đồi, hồ nước và đồng bằng, tạo nên cảnh quan, hệ sinh thái phong phú và hấp dẫn song có thể gây khó khăn trong di chuyển. Đặc điểm khí hậu: Hà Nội thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có sự phân hóa bốn mùa rõ rệt. Khí hậu này ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái và thiết kế cảnh quan của công viên. Việc lựa chọn cây xanh và vật liệu xây dựng cần phù hợp với điều kiện nhiệt đới ẩm để đảm bảo độ bền và hiệu quả sử dụng. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên đến thiết kế công viên: Nên ưu tiên các loài cây bản địa, phù hợp với khí hậu để giảm chi phí bảo trì và đảm bảo sinh trưởng tốt .Tận dụng yếu tố tự nhiên như hồ nước, đồi cây để tạo điểm nhấn cảnh quan, đảm bảo hệ thống thoát nước hiệu quả nhằm giảm nguy cơ ngập úng. Việc bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên giúp duy trì sự cân bằng và đa dạng sinh học của công viên. Điều kiện văn hóa - xã hội: Thói quen sinh hoạt, văn hoá chung của người dân: tập thể dục buổi sáng, tham quan - nghỉ ngơi cuối tuần, hoạt động nhóm nhỏ gắn kết cộng đồng. Điều kiện kinh tế - xã hội: Hiện trạng công viên xuống cấp, cơ sở vật chất thiếu đa dạng, không đủ đáp ứng nhu cầu của người dân. Do đó, việc nâng cấp và chỉnh trang công viên là cần thiết để: nâng cao giá trị sử dụng cho cộng đồng; phát triển không gian xanh, hiện đại; tạo điểm nhấn thu hút du khách. 

Cơ sở khoa học kỹ thuật: Công nghệ hệ thống phun nước nghệ thuật kết hợp trình chiếu, công nghệ trình chiếu Hologram.

Bài học kinh nghiệm: Xây dựng hệ sinh thái thực vật phong phú & bền vững; tạo không gian mở & kết nối công viên với đô thị; ứng dụng công nghệ để bảo tồn & nâng cao trải nghiệm du khách; phát triển giáo dục môi trường & nghiên cứu khoa học.

4. Giải pháp nghiên cứu

Xây dựng các nguyên tắc nâng cao hiệu quả sử dụng không gian khu vực công viên Bách Thảo: Nguyên tắc số 1 không gian mở, nhưng không xâm phạm di tích, nguyên tắc số 2 tính thân thiện với môi trường, Nguyên tắc số 3 tính hài hòa giữa các công trình kiến trúc, cơ sở tiện ích, nguyên tắc số 4 phát huy tiềm năng giáo dục và giá trị sử dụng/sinh hoạt của cộng đồng đối với công viên

Xác định các hoạt động phục vụ cộng đồng trong công viên: Các hoạt động hàng ngày hiện tại của Công viên Bách Thảo còn khá đơn điệu, thưa thớt, cần bổ sung các dịch vụ thiết thực phục vụ cho nhu cầu, yêu cầu sinh hoạt hàng ngày của người dân.

Giải pháp quy hoạch:

Đề xuất mở rộng không gian Công viên Bách Thảo thêm khu vực bãi đỗ xe Ngọc Hà bên cạnh, phá bỏ hàng rào xung quanh công viên để kết nối với không gian lân cận như đình Ngọc Hà nhằm tăng liên kết, trải nghiệm về văn hoá, lịch sử, chỉ giữ lại khu vực tiếp giáp với các công trình hành chính, văn phòng chính phủ nhằm đảm bảo tính bảo mật, riêng tư.

Giải pháp nhằm tránh chồng chéo giao thông trong công viên: tạo trục đường trải nghiệm dưới mặt đất cho người đi bộ, đi xe đạp và người khuyết tật thành 1 trục lớn trải dài trong công viên. Trong đó người đi bộ bên trái, người khuyết tật bên phải và người đi xe đạp thì có làn hai chiều đi ở giữa.

Giải pháp mở rộng kết nối không gian công cộng Công viên Bách Thảo: Phương án phá bỏ hàng rào được tham khảo từ dự án cải tạo lại Công viên Thống Nhất và trên thế giới.

Giải pháp khai thác không gian tâm linh, thiền: Với mục đích đồ án ban đầu là quy hoạch lại công viên để cho thực vật có diện tích phát triển tối ưu nhất, cách giải quyết phần bề mặt của núi Sưa cũng tương tự. Bên cạnh đó sự hiện diện từ trước đến nay của ngôi đền luôn được gắn liền với ngọn đồi nơi nó cư ngự, mục tiêu của phương án sẽ hướng tới việc hòa ngôi đền với địa điểm của nó làm một.Ngoài ra, với đề xuất đường đi trên cao của đồ án, ngọn đồi cũng cần những lối tiếp cận trực tiếp từ trên cao, hòa vào đường đi của cây cầu, tạo sự kết nối hòa nhập giữa ngọn đồi và cả công viên : Ngôi đền hòa vào ngọn đồi và ngọn đồi hòa vào tổng thể công viên.

Giải pháp tăng tính hiệu quả khi sử dụng và tương tác thiên nhiên cho Công viên Bách Thảo. Các giải pháp để tăng tính hiệu quả khi sử dụng và tương tác với thiên là bổ sung pavilion ở các khu vực có cây cổ thụ nhằm đa dạng về trải nghiệm, tạo điểm nhấn cho không gian, tăng tính tương tác giữa người và thực vật. Bổ sung cầu đi bộ trên cao nhằm đa dạng tuyến trải nghiệm, bảo tồn hệ thực vật và nhường chỗ cho cây xanh trong tương lai cũng như cải thiện tuyến giao thông

Giải pháp kiến trúc các không gian chức năng bổ sung cho Công viên Bách Thảo

Giải pháp tận dụng tài nguyên, tinh thần cũ của công viên Bách Thảo

Giải pháp chiếu sáng ban đêm cho Công viên Bách Thảo: Việc lắp đặt hệ thống chiếu sáng mới không chỉ đồng bộ chất lượng chiếu sáng mà còn thống nhất thiết kế của thiết bị chiếu sáng. Hệ thống chiếu sáng cũng giúp nhấn nhá vùng sáng, vùng tối, vùng động và vùng tĩnh hơn của công viên.

 5. Kết luận - Kiến nghị

Kết luận: đề tài đã nghiên cứu và đánh giá thực trạng của công viên Bách thảo Hà Nội, trong đó đã phân tích cụ thể về các thực trạng của công viên bao gồm: không gian xung quanh công viên, quy hoạch tổng thể công viên, tổ chức không gian sử dụng trong công viên, cây xanh mặt nước, dịch vụ tiện ích, kiến trúc, cơ sở hạ tầng công viên Bách thảo. Đề tài cũng đã tổng hợp các cơ sở sở pháp lý, cơ sở lý thuyết về kiến trúc cảnh quan, đánh giá nhu cầu tổ chức cảnh quan, đánh giá nhu cầu cải tạo, chỉnh chu lại không gian của cộng đồng người sử dụng công viên Bách thảo; phân tích cơ sở thực tiễn và rút ra những bài học kinh nghiệm trong nước cũng như quốc tế trước bài toán bảo tồn và cải tạo công viên để giá trị sử dụng của cộng đồng đạt hiệu quả tối đa. Đề tài cũng xây dựng các quan điểm, mục tiêu, nguyên tắc đề xuất các giải pháp quy hoạch tổng thể như mở các hướng tiếp cận, phân luồng cho người đi bộ và đi xe đạp nhằm tránh chồng chéo giao thông trong công viên, đồng thời đề xuất các giải pháp tổ chức không gian trong khu công viên Bách thảo. Đề tài nghiên cứu đề xuất các giải pháp cải thiện môi trường vi khí hậu như lắp đặt hệ thống pin năng lượng mặt trời tích hợp với hệ mái cầu đi bộ trên cao, tạo cảnh quan cũng như ứng dụng các công nghệ mới nhằm thu hút và nâng cao giá trị sử dụng cộng đồng tại công viên Bách thảo.

Kiến nghị: đề tài giải pháp kiến trúc cảnh quan nâng cao giá trị sử dụng cộng đồng tại công viên Bách thảo Hà Nội là một đề tài có yếu tố xã hội, trong đó các yếu tố về thiết kế được dựa trên các quan điểm gắn với sự tham gia của Nhà quản lý – chuyên gia - cộng đồng trong tổ chức kiến trúc cảnh quan công viên Bách thảo. Vì vậy rất cần có sự tham gia của các nhà quản lý cùng với các cơ chế chính sách quản lý phù hợp, thúc đẩy sự tham gia cộng đồng với các mức độ khác nhau trong các giai đoạn sẽ là nội dung quan trọng gắn với sự thành công của mô hình này. Đối với các nhà tư vấn, chuyên gia, sự tham gia tích cực gắn với các bước tham vấn cộng đồng, cùng cộng đồng thiết kế và chia sẻ các ý tưởng sẽ tạo nên cho các thiết kế không gian kiến trúc cảnh quan công viên có tính hữu dụng cao, cũng như đáp ứng được các nhu cầu của các đối tượng cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp.

Danh mục tài liệu tham khảo

1. Đỗ Hậu- Quy hoạch xây dựng đô thị với sự tham gia của cộng đồng- NXB Xây dựng.

2. Đỗ Hậu- Xã hội học đô thị- NXB Xây Dựng.

3. Hàn Tất Ngạn (1992), Khai thác và tổ chức cảnh quan trong sự hình thành và phát triển đô thị Việt Nam, Luận án phó tiến sĩ Kiến trúc, trường Đại học Kiến trúc Hà Nội.

4. Đánh giá mức độ hài lòng của người dân đối với dịch vụ công viên công tại Hà Nội.

5. Lương Thu Thảo- Nghiên cứu định hướng cho thiết kế cải tạo tổng thể công viên Thống Nhất dựa trên đóng góp cộng đồng.

6. Alan Tate (2015), Great city Park- second edition, Routledge New York.

7. Anna Chiesura (2004), The role of Urban Park for the sustainable, Landscape and Urban Planning.

8. Anna Forsyth, Laura Musacchio, Frank Fitzgerald (2005), Designing small parks – A manual addressing social and ecological concerns, John Wiley & Sons, Ins, Hoboken, New Jersey.

9. Gorokhov V.A, Lunts L.B(1985),Parks of the World, Strojis Das

10.James D Mertes, James R. Hall, Park, Recreation, Open space and greenway Guidelines, A project of the National Recreation and Park Association and the American Academy for Park and Recreation Administration.

11. Một số hình ảnh trên các trang web Internet.